Poƫzie als alternatief

Dinsdag, 1 februari, 2022

Geschreven door: Jeroen Dera
Artikel door: Just Houben

De blik naar buiten: poƫzie in de 21ste eeuw

Het is poezieweek 2022. Just Houben las PoĆ«zie als alternatief. “Hoe je betekenis kunt geven aan wat op het eerste gezicht ingewikkeld is.”

[Recensie] “Meneer, waarom doet een dichter zo moeilijk?” Vrijdagmiddag, het vijfde uur: 4 vwo heeft literatuurles. Als docent kun je er vergif op innemen dat deze vraag gesteld wordt. Bepaalde associaties bij poĆ«zie blijken hardnekkig. Zo ook het idee dat poĆ«zie iets is om ‘je gevoelens te uiten, bijvoorbeeld verliefdheid of verdriet.ā€™ In zijn boek

Voor ik verder ga is het misschien goed te vermelden dat ik beginnend docent Nederlands ben in de bovenbouw havo/vwo. Voor poĆ«zielessen maak ik gebruik van materiaal van school waarin clichĆ©s als bovenstaande ook voorkomen. In een lesbrief voor leerlingen staat bijvoorbeeld: “Dichters zijn erop uit om bijzondere woorden te vinden voor algemeen geldende gevoelens.” Ook docenten hebben kennelijk een beeld van poĆ«zie dat het stereotype niet ontstijgt. Niet voor niets richt Jeroen Dera zich in PoĆ«zie als alternatief ook tot het literatuuronderwijs ā€“ maar daarover later meer.

Voor Dera inhoudelijk op poĆ«zie ingaat, nuanceert hij ook een ander clichĆ© over poĆ«zie: namelijk dat je het kunt herkennen aan het vele wit op de pagina. Hij wijst bijvoorbeeld op N30 van Jeroen Mettes dat zulke volle paginaā€™s heeft dat je denkt met proza van doen te hebben. Trouwens, hoezo hebben we het over paginaā€™s? De spoken word-dichters doen ook mee. Terecht wijst Dera op de verschillende verschijningsvormen, maar hij concludeert dat de poĆ«ziebundel (nog steeds) een gezichtsbepalende rol heeft in de poĆ«zie. De meeste poĆ«zieprijzen zijn er voor een bundel, niet voor een gedicht. Ook critici, van wie Dera er ook een is, recenseren bundels, niet (of zelden) losse gedichten. Voor dit boek pakte hij veel uit eerdere recensies, en dat zal ook een reden zijn waarom hij in het vervolg van PoĆ«zie als alternatief voornamelijk geschreven gedichten bespreekt.

Schrijven Magazine

Vervreemden
Hoewel dichters niet rijk worden van hun werk, functioneren ze in een literaire wereld die onderworpen is aan de wetten van de markt. Te midden van dat systeem kunnen ze echter proberen om kritiek te leveren op het kapitalistische systeem. Dichters kunnen poĆ«zie als alternatief bieden. Of zoals Jeroen Dera schrijft: “Wat dichters intussen wĆ©l kunnen, is het wereldbeeld van hun lezers beĆÆnvloeden door hen te vervreemden van het denken van alledag.” Hoe dichters een alternatief bieden toont Dera aan de hand van drie themaā€™s: de economie, het klimaat en gender.

Dera laat zien hoe Dominique de Groen in haar gedichten het kapitalisme ontleedt en hoe Paul Bogaert het probeert te ondermijnen door middel van spot. Beide dichters nemen het kapitalisme expliciet tot onderwerp van hun gedichten en bekritiseren het. F. van Dixhoorn en Jeroen de Rooij ondermijnen de kapitalistische logica ook volgens Dera door hun taalgebruik: elk op hun eigen manier frustreren deze dichters een directe, heldere, zo je wilt: efficiƫnte communicatie.

Vorm en inhoud
Dera betoont zich een scherp lezer en legt mooie verbanden tussen de vorm van de gedichten en de inhoud. Over de ecopoĆ«zie van Xavier Roelens schrijft Dera bijvoorbeeld: “Meestal verpakt hij die ecologisch alarmerende inhoud in sterk experimentele vorm. Voor de effectiviteit van Roelens’ ecokritiek is dat bijzonder functioneel. De tweede afdeling van stormen, olielekken, motetten heet kolkingen, overijlingen, olielekken waarbij je het vormexperiment als een representatie van op hol geslagen water (de ‘kolkingen’) zou kunnen zien.”

De scherpzinnigheid van Dera bij het lezen komt het meest tot zijn recht in het hoofdstuk over poƫzie en gender. De gedichten in de hoofdstukken ervoor bevatten een (expliciete) kritiek op respectievelijk kapitalisme en de omgang van de mens met de natuur. De gedichten over gender (van onder andere Annemarie Estor, Anne Vegter, Maartje Smits, Marieke Lucas Rijneveld en Radna Fabias) behandelen dit thema minder eenduidig. Van het gedicht schaamschennis van Maartje Smits bijvoorbeeld geeft Dera in tweeƫneenhalve pagina een mooie lezing. Hij laat zien hoe complex het beschrevene is.

Schaamschennis maakt pijnlijk duidelijk hoezeer meisjes in de marge zitten als ze ten prooi vallen aan seksuele intimidatie. Het boeiende aan Smitsā€™ gedicht intussen is dat zij haar lyrisch ik niet in een ongecompliceerde slachtofferrol plaatst. Haar gedicht onderstreept weliswaar het seksisme waarmee jonge vrouwen worden geconfronteerd, maar biedt tegelijkertijd een alternatief voor het idee dat vrouwen machteloze objecten zijn.

Alternatief poƫzieonderwijs
In drie kernhoofdstukken maakt Dera in Poƫzie als alternatief duidelijk dat gedichten over meer kunnen gaan dan particuliere zielenroerselen van de dichter. Dichters staan midden in de wereld en reageren daarop met hun gedichten. Maar zoals hierboven al vermeld is dat inzicht (ook) nog niet doorgedrongen in het onderwijs. Juist omdat veel mensen in hun schooltijd met gedichten in aanraking komen, ziet Dera het als een uitgelezen kans om de beeldvorming van poƫzie in de klaslokalen bij te stellen. In het laatste hoofdstuk geeft hij kritiek op enkele veelgebruikte lesmethodes en zet hij uiteen hoe het volgens hem beter kan.

Dera neemt verschillende lesmethodes door en constateert dat de selectie van gedichten die leerlingen aangeboden krijgen weinig divers is. Bovendien heeft hij kritiek op de poĆ«ziedidactiek. Vaak staat een vormanalyse centraal met vragen als “Wat is de alliteratie in vers 5?”. Volgens Dera moet de vraag naar vorm gekoppeld worden aan de inhoud. Dat dit interessante lezingen oplevert heeft hij laten zien bij de gedichten die hij in dit boek (en elders) bespreekt. Idealiter ziet hij ook dat poĆ«zie niet als apart onderdeel binnen het vak Nederlands behandeld wordt, maar dat gedichten worden gebruikt in samenhang met andere domeinen zoals schrijfvaardigheid. Leerlingen zouden bijvoorbeeld gedichten kunnen lezen en nadenken over het maatschappelijk relevante thema ervan en vervolgens een tekst daarover schrijven.

Binnen die werkwijze kan het kritische potentieel van poĆ«zie veel sterker benut worden dan in de benadering die we nu in lesmethodes zien, waarin gedichten in zekere zin gereduceerd worden tot hun rijmschemaā€™s en leerlingen afzonderlijke regels in het gedicht moeten uitleggen, zonder dat hun interpretatie wordt verankerd in een brede reflectie op hun eigen wereldbeeld, overtuigingen, normen en waarden.

Pure winst
Als er iets duidelijk wordt uit de bijna tweehonderd paginaā€™s van dit boek dan is het dat Jeroen Dera duidelijk wil maken dat poĆ«zie over meer kan gaan dan ā€˜gevoelā€™. Let op dat ā€˜kanā€™, want nergens betoogt Dera dat er geen poĆ«zie meer is die wĆ©l over het gevoel van de dichter gaat. Dera maakt in dit boek een selectie van hedendaagse dichters die maatschappelijke kwesties tot onderwerp nemen van hun dichtkunst. In zijn lezingen geeft hij blijk van een scherp oog voor de vorm en daarmee komt hij tot interessante lezingen van gedichten.

Van een poƫziecriticus zoals Dera of fervente poƫzielezers hoef je niet anders te verwachten, maar met dit boek lijkt Dera zich te richten tot diegenen die niet veel affiniteit hebben met poƫzie en gedichten associƫren met pakjesavond. Met zijn aanpak laat Dera zien hoe je betekenis kunt geven aan wat op het eerste gezicht ingewikkeld is. Daarmee is Poƫzie als alternatief een inspirerend boek, niet alleen voor docenten maar voor iedereen die denkt dat dichters moeilijk doen. Het zou zomaar kunnen dat je na lezing van dit boek zin krijgt om een dichtbundel open te slaan. En dat lijkt me pure winst.

Voor het eerst gepubliceerd op De Leesclub van Alles