Vrijstaat Lux

Dinsdag, 1 november, 2022

Geschreven door: Mathias Pagnaer
Artikel door: Jan Stoel

Brengt ‘Vrijstaat Lux’ het licht?

[Recensie] De goedgekozen cover van Vrijstaat Lux, de debuutroman van Vlaamse auteur Mathias Pagnaer (1990), laat een boerderij zien waarboven een veelkleurig licht uitstraalt, dat de associatie oproept van een regenboog. Een regenboog is het symbool voor troost, voor hoop en vrede, voor een lichtpuntje in moeilijke tijden. Hij is magisch, maar ook vluchtig. Hij kan zo weer verdwenen zijn. Pagnaer is scenarist (de film De Colllega’s 2.0), leraar Nederlands en komiek. Hij woont in Keulen.

Het verhaal wordt verteld vanuit het ik-perspectief van Rob Persoons, die als het ware terugblikt op Vrijstaat Lux. Hij is midden in de dertig, woont nog bij zijn ouders en voelt zichzelf niet echt geslaagd in het leven. Zijn vader hoopte dat hij een beroemd wielrenner zou worden, maar ondanks alle inspanningen lukte dat niet. Nu is hij voor een kwijnende plaatselijke krant verslaggever van het lokale wielrennen. Daar wordt hij bedankt voor zijn diensten. En de liefde? “Ik had alleen seksuele betrekkingen met mijn rechterhand.” Kortom een uitzichtloos, leeg bestaan. En zijn vriendengroep is er al niet veel beter aan toe. Zo is er Geert, “playboy van wereldformaat”, hr-medewerker van een groot bedrijf en afgestudeerd arbeidspsycholoog. Hij heeft om de paar maanden een nieuw vriendinnetje en “is niet tevreden met de eb en vloed van zijn dagelijks leven.” De dood van zijn vader heeft Klaas De Rover, de beste vriend van Rob, een forse terugslag bezorgd. Klaas en Rob groeiden samen op, deden alles samen en werden verliefd op dezelfde vrouw, Louisa. Zij trouwde uiteindelijk met Klaas. Rob zoekt Klaas op, die de boerderij van zijn vader aan het opruimen is. Hij wil op die plek een leefgemeenschap oprichten. “Als we het niet doen, worden we een verloren generatie met een Instagramaccount vol mooie foto’s die misschien net genoeg kunnen verhullen dat het allemaal betekenisloos was.” Klaas neemt ontslag en vraagt Rob ‘een soort van grondwet op te stellen’ voor de leefgemeenschap die ze Vrijstaat Lux noemen, analoog aan de communes uit de zestiger jaren waarin mensen samen woonden en alles samen deelden.

Barstjes
Allerlei vrienden sluiten zich aan en keren zich af van de maatschappij. Steeds meer mensen willen zich aansluiten en kunnen aspirant-lid worden. “Iedere eerste vrijdag van de maand kreeg iedereen die dat wou een portie hallucinogene paddenstoelen om onder begeleiding tot hogere inzichten te komen.” Ze willen nieuwe betekenis geven aan hun leven. Ze zetten zich af tegen de gevestigde waarden. Klaas is de grote leider en Rob zijn rechterhand. Vrijstaat Lux is populair en dat vraagt om uitbreiding, maar de buurman wil zijn land niet afstaan en wordt daarin gesteund door de overheid. Klaas wil zijn gelijk halen en de eerste barstjes in het bastion van Vrijstaat Lux manifesteren zich. Het verhaal ontwikkelt zich in een richting die je wel voelt aankomen.

Structuur
De roman is opgebouwd uit drie delen die het verhaal structuur geven. Het idealistische idee om een leefgemeenschap te vormen en de keuze die ieder daarvoor moet maken staan centraal in het eerste deel. In het tweede deel gaat het over het leven in die gemeenschap en het feit dat er toch leden zijn die eigenbelang boven het groepsbelang stellen. In het derde deel zien we wat er van de droom terecht komt. De driedeling geeft bovendien ook de persoonlijke ontwikkeling van de personages weer. Om met George Orwell te spreken “All animals are equal, but some animals are more equal than others” Dit citaat komt uit de allegorische roman Animal Farm. Ik moest daar constant aan denken toen ik Vrijstaat Lux las.  Animal Farm gaat over een groep dieren die er genoeg van heeft om als slaven van mensen te moeten leven. Ze nemen de macht in eigen handen. Maar in plaats van een utopische samenleving te creëren draait het uit op een dystopische.

Foodlog

Pagnaer laat zien wat idealen en macht met mensen doet. Je kunt het zo leggen op de maatschappij, de politiek, waarin tegenspraak nauwelijks meer geduld wordt. In het begin van de roman staat deze veelzeggende zin: “Het leek absurd om een commune op te richten in een tijdperk waarin idealen evenveel praktisch nut hadden als een telefoonboek van een land dat niet meer bestond.” De auteur verweeft allerlei kritiek op de maatschappij in het verhaal. Zo leken influencers “meer op een hedendaagse variant van de Tell Sell-presentatrices van wie de wanhoop, ten gevolge van een chronisch gebrek aan talent in combinatie met een stilzwijgend besef hiervan, bijna meelijwekkend was.”

Destadsbader
De personages hebben een eigen stem. Pagnaer hanteert puntige dialogen, weet karakters mooi aan fysieke kenmerken te koppelen. Zoals de oude politicus die uiteindelijk toch burgemeester wil worden: “Zijn dubbele kin vocht iedere minuut van de dag een verwoede strijd tegen zijn kraag.” In de tekst worden filosofische citaten verwerkt: “Zwijgen is een beetje doden” en “Het belangrijkste in een werkelijke gemeenschap is dat iedereen daarin een enkeling durft te zijn.” (Kierkegaard). Plastisch taalgebruik vaak in prachtige zinnen verwoord, kenmerken de stijl van Pagnaer. Humor is nergens ver weg. En dan is er nog de schnabbelende bestaande artiest Niels Destadsbader die overal oppopt: “Zeemzoet; het auditieve behangpapier waardoor iedere dag in dit dorp aanvoelde als een claustrofobische kastijding opgelegd door een kwaadwillige god.” Zijn lied ‘De wereld draait voor jou’ kun je als het leidmotief van het verhaal zien.

“Kijkend over grenzen heen
Daar zag ik hoe voor jou de zon verdween en
Oooooh
Daar aan de overkant

Dromen van een andere tijd
Geen zin meer in de realiteit en
Oooooh
Daar aan de overkant

Als je even kijkt om je heen
Zie de dagen veranderen
Alles wordt weer goed
Net zoals vroeger
Alles wordt weer goed

De wereld draait voor jou
Draait voor iedereen
De wereld draait voor jou
Draait voor iedereen”

Vrijstaat Lux is een kostelijk, gelaagd verhaal, vol humor, een verhaal waarin droom en werkelijkheid op elkaar botsen, waar het algemeen en persoonlijk belang met elkaar conflicteren.

Voor het eerst gepubliceerd op Bazarow