Uit de hoek 88: Het uitroepteken!

zondag, 20 november 2022

Marc Schoorls brutale vrijplaats

[Column] Wat ik me soms afvraag: waar is het uitroepteken gebleven?! Ja, die vraag belieft een uitroepteken.

Want het uitroepteken lijkt niet erg in zwang in de hedendaagse literatuur, en dat is al een tijdje zo. Ja, misschien is het altijd al zo geweest en is het weinig meer dan een  hebbelijk- ofwel eigenaardigheid van bepaalde auteurs. Daar kom ik nog op. Verder heb ik wel eens begrepen dat het uitroepteken ordinair bevonden wordt. Ik ken ook lezers zat en er zijn ook schrijvers genoeg die er ronduit een afkeer van hebben. Veelzeggend vind ik dat ik het eerste ambtelijke  stuk met een uitroepteken nog moet tegenkomen, net zoals een zakelijke brief volgens mij ook nooit een uitroepteken bevat.

Een uitroepteken is dat wat het is: een teken van leven. Het is een zelfstandig accent. De stemverheffing van het geschreven woord. De ontknoping van een zenuw. Ik vind hem ook gewoon mooi. En zeer zeker nuttig. Het zorgt voor een volzin die als een paal boven het spraakwater staat. Die, anders gezegd, het puntje bij het paaltje brengt, als een omgekeerde i. Het doet je sneller lezen en het drijft de geest op. En ja, het is een uitroep en komt van binnen. Een goed geplaatst uitroepteken is een trilling van emotie, je reinste emoticon. En bepaald niet kinderachtig.

Misschien zegt het iets over de tijdgeest, dat de meeste schrijvers zich niet meer druk kunnen maken over een en ander. Dan zou het een teken van moedeloosheid kunnen zijn, en een begrijpelijke, want er is meer dan genoeg om je druk over te maken, denkelijk zelfs te veel. Veel te veel. Dan zou dat een veeg teken zijn.

Yoga Magazine

Veel van mijn favoriete boeken bevatten veel uitroeptekens. Het zijn boeken van opgewonden standjes. Dan denk ik algauw aan denkers als Nietzsche en Cioran. Of aan schrijvers als Edgar Allan Poe, Dostojevski, Céline en (de jonge) Hermans. Multatuli bediende zich er ook graag van. Maar ook Hamsun en Pirandello maakten er hier en daar graag gebruik van. En Flaubert, in zijn brieven dan. Hij is een beetje een apart geval,  want in zijn rijpe, scheppende werk was hij erg precieus en probeerde hij boven de stof te staan, als een god, overal in aanwezig maar nergens aanwijsbaar. Wat weer maakt dat zijn werk, hoe tot in de puntjes verzorgd ook, je soms koud laat. En dan krijg je dat er heel wat lezers zijn die liever zijn brieven lezen dan zijn romans en verhalen. Bij Dostojevski is dat eerder omgekeerd: zijn brieven zijn veelal kalmer getoonzet dan zijn wat mij betreft heerlijke romans met al die bevlogen en krankzinnige types.

Een uitroepteken zet een zin kracht bij. Alsof de zin het lontje is waarna de knal van het uitroepteken volgt. Maar het gebruik van het uitroepteken kan ook, o zeker, een zwaktebod zijn. Als je bijvoorbeeld stampij wil maken over iets dat voor zich spreekt of gewoonweg dwaas is. Holle vaten klinken immers het hardst. Zo gaan protesten vaak gepaard met uitroeptekens. En hoe minder overtuigend die protesten zijn, hoe harder er geschreeuwd moet worden. Dan kan het inderdaad ordinair zijn, de schelle stem van de heffe des volks. Onedel, adelloos. Zeg des Telegraafs. En op z’n zachts gezegd leugenachtig. Dan gaat het om waarheden die smelten in de mond. Om chocoladeletters.

Maar het verschil bij dit alles zit ’m denk ik dat het bij schrijvers om de uitdrukking van een emotie gaat (van woede tot verontwaardiging) en bij al die anderen, van reclamemaker tot carrièrepik en protestboer, om een mening die huns inziens luid verkondigd moet worden, opdat die gehoord wordt, ook al weten ze dat het onzin is.

Marc Schoorl (Wassenaar 1962) is de auteur van onder meer de romancyclus Autobiografie van een romanpersonage. Deel 1 is Zes broers en een zus dat in december 2020 verscheen. Het werd deels als feuilleton gepubliceerd op Bazarow.com. Deel 2, Zo Vader, zo zoon, is sinds vorig jaar juli verkrijgbaar en deel 3, O moeder, zei de zoon (en hij liep de zee in) verschijnt binnenkort. Hij publiceerde het eerste & enige Nederlandstalige boek over Joy Division, een kritische hagiografie over Willem Frederik Hermans en een monografie over aforismen (Veelzeggende zinnen). Schoorl schreef voor De Groene AmsterdammerVrij Nederland en andere bladen over literatuur en aanverwante zaken. In zijn zondagse column op Bazarow doet hij verslag van zijn schrijversleven en volgt hij kritisch het literaire wel en wee in Nederland. 


Makersmonitor: voor het eerst in vier jaar stijging in aantal actieve auteurs Nederland

vrijdag, 9 december 2022

Marc Schoorls brutale vrijplaats [Column] Wat ik me soms afvraag: waar is het uitroepteken geble...


Arnon Grunberg en Raoul de Jong nemen prijzen in ontvangst, Annie Ernaux houdt Nobelprijslezing

vrijdag, 9 december 2022

Marc Schoorls brutale vrijplaats [Column] Wat ik me soms afvraag: waar is het uitroepteken geble...


VRT-boekenplatform LangZullenWeLezen stopt na dit jaar

vrijdag, 9 december 2022

Marc Schoorls brutale vrijplaats [Column] Wat ik me soms afvraag: waar is het uitroepteken geble...


BookTok krijgt Britse jongeren aan het lezen, ‘boektokken’ in race voor Woord van het Jaar

donderdag, 8 december 2022

Marc Schoorls brutale vrijplaats [Column] Wat ik me soms afvraag: waar is het uitroepteken geble...